Historia miasta Tarnowa

Ratusz na rynku w Tarnowie

Tarnów - miasto w którym przyszedlem na swiat, wychowalem sie, zdalem mature. Miasto do którego zawsze wracam z radością w sercu.

Byłe miasto wojewódzkie (125.000 mieszkanców) obecnie powiatowe w województwie malopołskim na styku Pogórza Karpackiego i Kotliny Sandomierskiej oraz na skrzyzowaniu waznych tras komunikacyjnych: Kraków - Rzeszów - Przemyś1 (z odgalezieniem od Pilzna przez Jasło do Krosna i Ustrzyk Dolnych) oraz Warszawa - Kielce - Krynica.

Okolice Tarnowa byly w VIII - X w. czescia Panstwa Wislan a do granic ówczesnej Polski zostaly wlaczone za panowania Mieszka I Osada Tarnów bioraca nazwe od porastajacej okolice tarniny wyksztalcila sie jako wies w koncu XI w. Pierwsza udokumentowana wzmianke o Tarnowie podaje w 1125 r. spis dóbr Opactwa Tynieckiego. Pierwotnie miejscowosc skupiala sie wokól wzgórza 226 m na pograniczu Pogórza Karpackiego i Niziny Nadwislanskiej. Od 1327r. wlascicielem Tarnowa zostal Spicymir Leliwita, jeden ze znanych wówczas moznowladców wspomagajacych Wladyslawa Lokietka w dziele jednoczenia Polski. 7 marca 1330 r. Wladysław Łokietek nadal Tarnowowi przywilej lokacyjny na prawie niemieckim. Tarnów juz wtedy znajdowal sie na skrzyzowaniu rozwijajacych sie preznie dróg handlowych: traktu ruskiego z Krakowa do Lwowa, wegierskiego - dolina Dunajca z odnoga wzdluz doliny Bialej, wreszcie traktu wroclawskiego w kierunku Opatowa i Krzepic. W latach 1331 - 42 (lub 1329-40?) Leliwici wznosza zamek na sasiadujacej z miastem Górze sw. Marcina (384 m). Staraniem Jana Amora Tarnowskiego, kasztelana krakowskiego I hetmana wielkiego koronnego wybudowane zostaly pierwsze odcinki murów obronnych. Do miasta prowadzily dwie bramy wjazdowe: "Krakowska" od zach. I "Pilznenska" od strony wsch. Tarnowski uczynil z miasta wielce nowoczesny jak na XVI w. osrodek. Powstaly cale pierzeje ulic z kamienicami w stylu renesansowym. Przez wieksza czesc dziejów Tarnów pozostawal miastem prywatnym. Od zalozenia do 1567 r. stanowil dziedziczna wlasnosc moznego rodu Tarnowskich-Leliwitów. Z kolei do 1787 r. miastem kierowali: Ostrogscy, Zaslawscy, Zamoyscy, Koniecpolscy, Lubomirscy oraz Sanguszkowie. Od XIV w. jedynym murowanym akcentem Tarnowa byla wieza kolegiaty. Na przelomie XV I XVI w. juz cala zabudowa byla kamienno-ceglana. Zwienczone attykami kamieniczki wokól tarnowskiego Rynku otrzymaly arkadowe podcienia wazne dla pracy kupców I rzemieslników. Juz od XIV w. istniala w Tarnowie organizacja cechowa a w XV w. 12 cechów skupialo az 32 rodzaje rzemiosla. Równolegle do miasta rosly przedmiescia: od strony pld. zach. Burek, od strony wsch. Grabówka, nad potokiem Watok - Zablocie a po stronie pln. Pogwizdów. Tarnów otaczala potrójna linia fortyfikacji a w XVI w. mieszkalo tu 1000 osób. Z rzemiosla najlepiej rozwinela sie produkcja sukna. Wiek XVI uwazany jest za czas najwiekszego rozkwitu Tarnowa. Modnej w XVI w. reformacji patronowal hetman Jan Tarnowski a do jej bardziej znanych osrodków na Pogó­rzu nalezaly: Luslawice, Zakliczyn i Ciezkowice. W 1655 r. napadaja na Tarnów Szwedzi rabujac m. in. dobytek klasztoru Bernardynów. Miasto juz wczesniej nekane zaraza (1623 24, 1652 - 53) a takze pozarami stalo sie tym latwiejszym lupem Szwedów. Kompletne zniszczenie Tarnowa wywolaly nastepne wojny (m.in. wojna pólnocna) i przemarsze wojsk saskich, rosyjskich i ponownie szwe­dzkich. W 1772 r. Tarnów jak i cala Malopolska przechodza pod panowanie Austrii i w okresie zaborów naleza do wojewodztwa sandomierskiego. W 1846 r. dziala aktywnie Towarzystwo Demokratyczne Polskie z Edwardem Dembo­wskim i Julianem Goslarem. W latach 1848-49 Tarnowianie przezyli emocjonal­nie walki wegierskich powstanców na czele z bohaterem Wiosny Ludów a zara­zem Polski i Wegier, urodzonym w Tarnowie - Józefem Bemem (1794-1850). Prochy Bema sprowadzono do Tarnowa z wielkimi honorami. Budynek przy ul. Sw. Ducha, w którym urodzil sie Józef Bem jest zaopatrzony w pamiatkowa tablica przypominajaca date urodzenia: 14 marca 1794 r. pod która zawsze sa swieze kwiaty ze wstegami w barwach Wegier: zielona, biala i czerwona. W okresie powstania sty­czniowego miescila sie w Tarnowie filia rzadu narodowego oraz punkt przerzu­towy do Królestwa Polskiego.

Od II polowy XIX w datuje sie znaczne ozywienie gospodarcze (m. in. zaklady ceramiki budowlanej i konfekcji) zwiazane przede wszystkim z szybkim rozwo­jem komunikacji kolejowej (Kraków - Lwów, Nowy Sacz, Szczucin). Powstaje Szkola Podstawowa im. Mikolaja Kopernika (1874 r.) i Liceum im. K. Brodzinskiego (1877 r.). Od 1878 r. w Tarnowie zaczyna dzialac oswietlenie gazowe a od 1898 r. kryty system kanalizacji. Rok 1910 to nowe wodociagi, elektrownia i dworzec kolejowy. W dwa lata pózniej jezdza po miescie tramwaje elektryczne. Po I wojnie­ swiatowej, podczas której Tarnów pozostawal przejsciowo pod administracja rosyjska, nastepuje ponowny rozwój gospodarczy (huta szkla, cegielnie, za­klady konfekcyjne, tartaki). 8. XI. 1923 , podczas manifestacji przy ul. Walowej zginelo szesciu robotników. Gd 1927 r. z inicjatywy Prezydenta II Rzeczpo­spolitej - Ignacego Moscickiego zaczela produkcje Fabryka Zwiazków Azoto­wych (obecnie slynne "Azoty").

Na poczatku wrzesnia 1939 r. Tarnów zostaje zajety przez Niemców. Przez okres hitlerowskiej okupacji stanowil specyficznie wazne dla okupanta centrum eksterminacji ludnosci polskiej i zydowskiej. To wlasnie z tarnowskiego wiezienia wyruszyl 14. VI. 1940 r. pierwszy transport wiezniów do obozu zaglady w Oswiecimiu Brzezince.

Od 1975 r. miasto stalo sie siedziba wladz, wojewódzkich. Pod wzgledem zabytkowych zasobów architektury Tarnów jest jednym z wazniejszych osrodków polskiego renesansu. Wiekszosc zespolów zabytkowych grupuje sie w sredniowiecznej czesci miasta i w zasiegu dawnych murów obronnych czyli na Starym Miescie i wokól tarnowskiego Rynku. W centralnym punkcie tarnowskiego Rynku wspanialy ratusz z XV w. wzniesiony w stylu gotyckim. Staraniem Jana Marii Padovano zostal w XVI w. przebudowany w stylu renesansowym z dodaniem ryzalitu ze schodami na wzniesionym wówczas pietrze. Dach zaslania attyka ozdobiona walutami i maszkaronami. Na szczycie helmu wiezy widnieje herb Sanguszków - Pogon a na scianach pln. i pld. tarcze zegarowe. Glówne wejscie od strony pld. wienczy kamienny portal z konca XVI w. wykonany przez Jana Villaniego. Ratusz jest siedziba Muzeum Okregowego (dziala od 1927 r.) w Tarnowie. Zgromadzono tu zbiory historyczne dawnego muzeum miejskiego a takze zbiory sztuki podworskiej, w tym: sztuki polskiej i obcej z XVI - XIX w., duzo eksponatów z dworu Sanguszków w Gumniskach, kolekcje rzemiosla artystycznego, zabytków cechowych, sztuki i kultury ludowej. Mozna tez zapoznac sie z pamiatkami i dokumentami dotyczacymi: generala Józefa Bema - bohatera walk narodowowyzwolenczych Polski i Wegier, militariami slynnej kolekcji Rzewuskich, eksponatami porcelany i szkla z manufaktur polskich i zagranicznych oraz galeria polskiego i zachodnioeuropejskiego malarstwa. Obok cennych okazów porcelany misnienskiej, wiedenskiej i berlinskiej produkty polskie z Korca, Baranówki i Horodnicy. Szklo reprezentuja polskie wytwórnie w Nalibokach, Urzeczu, Cudnowie i Barano-wie. Wsród malarstwa zwraca uwage galeria portretu polskiego z XVII i XVIII w. oraz malarstwa T. Axentowicza, J. Falata, J. Kossaka, J. Malczewskiego i S. Wyspianskiego. Jest to jedna z najbogatszych kolekcji malarstwa polskiego.

Przy zbiegu ulic Basztowej i Walowej murowana renesansowa pólbaszta z XVI w. o charakterze bastionu, przyklad fortyfikacji z czasów Jana Tarnowskiego. Stad juz niedaleko na Plac Rybny, jedno z tarnowskich targowisk w okresie XV - XVIII w. W czesci pln. tego Placu widac fragmenty przyziemia dawnych murów obronnych miasta z XV i XVI w. zachowanych na kamiennych lawach fundamentowych. Fragmenty murów mozna ogladac przy ulicach: Walowej, Witosa, Bernardynskiej oraz Szerokiej.Zabytkiem kultury zydowskiej jest budynek lazni z 1904 r. w stylu mauretanskim (ul. Bóznic), naprzeciw którego stoi pomnik poswiecony pamieci pierwszego transportu wiezniów do obozu w Oswiecimiu projektu inz. Otto Schiera. Innym zabytkiem zydowskim (Plac Rybny) sa resztki synagogi z XVII w. w postaci tzw. bimy czyli kopuly na czterech kolumnach z pozostalosciami dekoracji stiukowej, na miejscu starej synagogi rozebranej w 1940 r. W 1987 r. stojaca na skwerze wsród drzew bima zostala nakryta drewnianym daszkiem.

Przy zbiegu ulic Fortecznej i Zydowskiej, pod nr. 20 znajduje sie siedziba Oddzialu PTTK "Ziemi Tarnowskiej" w Tarnowie w odremontowanym zabytkowym domu pietrowym z II pól. XVI w. nazywanym "Florenckim" z wygieta linia fasady i sciana pietra nadwieszona na kroksztynach. Wojewódzki Konserwator Przyrody umiescil na budynku nastepujaca informacje: "..Dom z XVI w. Tylna sciana stanowi glówny mur miejski z XIV w. W podwórzu zachowany równiez miejski mur zewnetrzny. Miedzy murami sklepiona kazamata.." Ponizej siedziby Tarnowskiego PTTK przy, zbiegu u-1. Walowej i Placu Bohaterów Getta - spizowy pomnik generala Józefa Bema w wegierskim plaszczu generalskim (autorzy projektu: .Bogdana Drwal.i Stefan Niedorezo). Nieopodal tarnowskiego Rynku, na Placu Kazimierza Wielkiego - pomnik Adama Mickiewicza z 1900 r. projektu T. Blotnickiego a przy ul. Kopernika Grób Nieznanego Zolnierza z 1931 r.- wg. projektu B.'Kulki: Przy ul. Mickiewicza wznosi sie fasada teatru im. Ludwika Solskiego, obiektu budowanego w latach 1893 - 95 w stylu neobarokowym a przed teatrem pomnik jego patrona.

W pld. czesci miasta, nad potokiem Watok, w poblizu zbiegu ulic Narutowicza i Tuchowskiej gotycki kosciólek drewniany p.w. Matki Boskiej Szkaplerznej z 1462 r. (jeden z najstarszych w Tarnowie) z wyposazeniem barokowym i rokokowym oraz szczególnie ciekawymi dwoma oltarzami bocznymi z gotyckimi tryptykami z pocz. XVI w. W glównym oltarzu rokokowym slynacy laskami obraz Matki Boskiej Szkaplerznej z XVI w. Kryty gontem, zbudowany na zrab kosciólek posiada ponadto barokowa ambone z XVIII w., chór muzyczny z 1621 r. a jego polichromie wykonal Tadeusz Terlecki. Przy ul. Tuchowskiej drewniany kosciól konstrukcji /rebowej p.w. Sw. Trójcy z 1562 r. z barokowym wystrojem wnetrza i oltarzami bocznymi w stylu póznorenesansowym. Przy centralnie usytuowanej w Tarnowie ul. Krakowskiej, pod nr. 10 zabytkowy dworek z przel. XVIII i XIX w. w ksztalcie prostokata z facjata nakryty lamanym dachem polskim a mieszczacy Oddzial Etnograficzny Muzeum Okregowego z bogatymi zbiorami rzemiosla tradycyjnego, stroju i sztuki ludowej (w tym malowanek z Zalipia). Muzeum to jako jedyne w Polsce gromadzi dokumentacje historii i kultury Cyganów (Romów) uzupelniana czescia plenerowa organizowana na muzealnym dziedzincu.

Na wsch. od tarnowskiego Rynku przy ul. Bernardynskiej zespól klasztorny O.O. Bernardynów z pól. XVIII w. Zalozenia klasztoru i jego najstarsza czesc pochodza z XV w., z czasów Jana Amora Tarnowskiego (1468 r.). Po kasacji przez Austriaków (1786 r.) i przebudowie miesci obecnie archiwum miasta i województwa. Do klasztoru przylega kosciól p.w. Podwyzszenia Krzyza Swietego z barokowym wystrojem wnetrza.

We wsch. czesci miasta (Gumniska) palac fundacji Hieronima Sanguszki z 1799 r. rekonstruowany w r. 1834. Jest budowla murowana, pietrowa w stylu klasycystycznym wzniesiona na planie litery "C" ze skrzydlami bocznymi od pld. i portykiem kolumnowym od pln. W czesci zach., na parterze duza sala balowa z kolumnami i dekoracja stiukowa. W pokojach na parterze sklepienia ze-glaste a w hallu wejsciowym murowany kominek renesansowy z II pól. XIX w.